Kan het effectiever

Het antwoord op de vraag of Nederland meer publiek geld moet investeren in wetenschap volgt niet uit een vergelijking met het buitenland. Niet de hoeveelheid geld is maatgevend, maar de effectiviteit van de inzet ervan voor hetzij het verleggen van de grenzen van de kennis, hetzij het effect voor de samenleving.

In de financiering van wetenschap vanaf de 2de wereldoorlog tot midden jaren 70, was het publieke budget voor het verleggen de grenzen van kennis vrijwel onbeperkt, zonder een kritische reflectie op het maatschappelijke effect. Iedere wetenschapper kon met publiek geld naar eigen keuze de grenzen van kennis proberen te verleggen.
Omdat wetenschap zich vrijwel geheel vanuit disciplines ontwikkelde, werden alleen grenzen verlegd die binnen de disciplines werden gezien en, omdat het nut van wetenschap boven iedere twijfel was verheven, werd enorm veel geld gestopt in wetenschappelijk onderzoek dat geen enkel nut had. Dat feit werd verduisterd door de grote technologische doorbraken van de jaren 50 – 70. Niemand zag of durfde zeggen dat die successen waren gebaseerd op combinaties van bestaande technologie met wetenschap van voor, tijdens of vlak na de tweede wereldoorlog en dat door de enorme hoeveelheid publiek geld dat na de tweede wereldoorlog werd geïnvesteerd, de afstand tussen theorieën en praktijk steeds groter werd en de relatieve opbrengsten van die investeringen voor de mensheid steeds kleiner.

Pas toen in de jaren zeventig Japan de wereld leek te veroveren met nieuwe combinaties van technologie en kennis die in het westen waren ontwikkeld, kwam er verandering. Die begon in Amerika en leidde aan het eind van jaren 70 in Nederland tot DE Innovatienota. De vraag die daarin centraal stond was hoe beter gebruik te maken van wetenschappelijk onderzoek. De antwoorden op die vraag hebben vrijwel nergens gewerkt, ze hebben er alleen toe geleid dat het zicht op de werkelijke problematiek nog langer verborgen bleef.
De werkelijke vraag die in de innovatienota had moeten worden gesteld en die ook nu nog niet is gesteld is: hoe kunnen we de wetenschap zo organiseren dat de beste geesten in de wereld zich weer bezig gaan houden met het zoeken naar de fundamentele wetmatigheden die er de oorzaak van zijn dat de wereld zo in elkaar zit als die in elkaar zit. Als we die wetmatigheden kennen, zullen we de problemen van die wereld kunnen oplossen.

Hoe maak je publieke investeringen in kennis effectief? Dat vraagt antwoorden op vragen zoals: hoe komt de agendering van wetenschappelijk onderzoek tot stand, hoe ziet de brug naar de maatschappelijke relevantie er uit? Antwoorden op die vragen moeten de realiteit van de asymmetrische verdeling van talent en motieven als startpunt hebben:
Er is een kleine groep wetenschappers die de genialiteit heeft om, gedreven door intuïtie, de grenzen van de kennis te vinden en te verleggen. Die wetenschappers (niveau Spinozaprijs), moeten de ruimte krijgen om onderzoek te doen dat zij nodig achten en daarbij het talent te mobiliseren dat zij herkennen.
Een veel grotere groep wetenschappers kan voortreffelijk onderzoek doen, maar mist dat sprankje genialiteit (intuïtie) om tot echte doorbraken te komen. Die groep moet zijn richting krijgen van de eerste en projecten voorstellen die passen binnen die richting. Deze projecten worden beoordeeld op wetenschappelijke merites, maar de keuze welke van de projecten worden uitgevoerd, wordt gemaakt door maatschappelijke organisaties, overheid of andere partijen die een belang zien in de uitvoering ervan.
Het resultaat is dat de wetenschap over de richting en wetenschappelijke kwaliteit beslist en de samenleving (de verzamelde derde partijen) over de relevantie voor samenleving.
Dit model laat geen ruimte voor onderzoekers die tot geen van beide groepen behoren. Die hebben geen plaats in het publieke bestel, maar kunnen heel goed worden ingezet binnen private organisaties die in opdracht van derden contractonderzoek uitvoeren.
Dit model biedt juist wel plaats voor studenten. Die moeten, onder leiding van wetenschappers van de eerste twee groepen, methodes leren om orde te scheppen in de chaos van het onbekende. Het echte talent daarin kan wetenschapper worden, het mindere talent moeten zijn opleiding buiten de wetenschap inzetten.

Nederland kan hier nog grote slagen slaan. Een voorwaarde is wel dat veel meer geld en energie wordt gestoken in het opruimen van de institutionele betonblokken die nu verantwoordelijk zijn voor de verdeling van de fondsen voor de wetenschap en die tezamen de vraag naar die fondsen vaststellen.